Liefde en lust in de tijd van Pompadour

Fête campagnarde (© Louvre)

Drie jaar Louvre-Lens

Een fraai landschap. Onschuldig ogende tafereeltjes met herders. Ook een tentoonstelling van de schone kunsten kan je buiten lopen met een grijnslach. Dansez, embrassez qui vous voudrez. Fêtes et plaisirs d’amour au siècle de Madame de Pompadour slaagt hier opperbest in. Want onder dat laagje deftigheid schuilt liefde, seks, wulpsheid en libertijns gedrag. De achttiende eeuw is de vedette, toen lust blijkbaar met een hoofdletter werd geschreven.

Konijnen en kooien

“Ja, het lijkt er heel ernstig aan toe te gaan in deze schilderijen. Maar eigenlijk kan je in dit werk heel veel dubbelzinnigheden en schunnigheden vinden”, glimlacht curator Xavier Salmon op de rondleiding. “Je ziet konijnen in het landschap. En je ziet ook de kooi, die symbool staat voor het huwelijk.” Salmon is hoofd van het departement grafische kunsten van het Louvre en selecteerde deze frivole collectie.

© Bart Noels

Deze nieuwe tentoonstelling presenteert hoofdzakelijk Franse kunstwerken uit de achttiende eeuw: uitbundig, kleurig, elegant en gesofisticeerd. Het thema liefde staat centraal. Maar dan in de definitie van Madame de Pompadour. “Dansez, embrassez qui vous voudrez” is een passage uit een lied van haar hand. Deze markiezin is de beroemdste maîtresse van koning Louis XV. Madame de Pompadour was een dame van de kunsten, maar ook een dame die van plezier maken ernstig werk maakte.

Dat was in die tijd niet ongewoon. Het was in bepaalde kringen bijvoorbeeld gebruikelijk om één keer per jaar samen te komen en van partner te ruilen. Dat was om de dames en heren die zich niet goed voelden in hun gearrangeerde huwelijk even een uitlaatklep te geven.

© Bart Noels

De expo onthaalt je in een halfrond, met bewegende silhouetten en vrolijke muziek. “Nous n’irons plus au bois, les lauriers sont coupés”, klinkt het. Het verwijst naar een liedje van Madame de Pompadour, die het dubbelzinnig heeft over prostitués die hun vak niet mogen beoefenen in het bos en dan maar aan de slag gaan in laurierhutten. De markiezin wilde na de laatste devote jaren koningschap van Louis XIV wat schwung in de ideeën en zeden brengen. Kunstenaars speelden gretig in op het nieuwe klimaat van fantasie en vrijheid.

Aristocratische spelletjes

De periode van Louis XV zat vol dubbelzinnigheden, verbeeld door subtiele verwijzingen in de kunstwerken. Uiterlijk netjes, elegant en braaf. Maar voorbij het vernis werd welig gekust en bemind. En gespeeld! Zo hadden ze in die tijd ‘het spel van de warme hand’, verbeeld door Hieronymus Janssens. Je ziet de man met zijn hoofd in de schoot van een vrouw. Hij moest de hand herkennen van zijn dierbare.

© Bart Noels

De aristocratische schilder Antoine Watteau (1684-1721) verbeeldt eerder de eer en de schroom en de eerste toenadering. De liefde gaat voor Watteau van de timide eerste kennismaking, tot de vlammende liefde. En daartussenin vele soorten liefde: de dorre liefde, de levendige lust of de galante courtoisie.

‘La fête galante’ is een ideaal onderwerp voor Antoine Watteau, geboren in Valenciennes. Hij is op zoek naar erkenning en schildert jonge artistocraten die buiten feesten en daarbij spelletjes spelen. De tableaus van Watteau over dit gebruik uit de achttiende eeuw leiden tot een eigen stroming in de Franse schilderkunst.

De vrolijke flamboyante stijl wordt ook doorgevoerd tot op de scène. In de tentoonstelling kan je kijken naar fragmenten van opera’s in de exuberante stijl van Watteau en zijn tijdsgenoten. Het kostuum van Pierrot, sobere witte bollen op een wit pak, steekt bijna schraal af tegenover het kleurengeweld.

© Bart Noels

Dubbelzinnig pastoraal

François Boucher borduurde hier op voort. “In zijn oeuvre evolueert het landschap van het bezingen van de natuur en de liefde naar een sterke moraliserende boodschap van eer en deugd, vertaald naar een streng beleefd boerenleven”, zegt curator Xavier Salmon. Oppervlakkig bekeken zie je in het werk van Boucher de herders en het idyllische boerenleven in de natuur. Als je let op de details spat de dubbelzinnigheid ook hier af.

Een gravure trekt de aandacht. Les hasards heureux de l’escarpolette van Nicolas de Launay naar een werk van Jean-Honoré Fragonard. Een dame laat zich schommelen op een achtergrond met lieflijke natuur. Op de grond ligt een man, zijn blik gericht naar de benen en onder de rokken van zijn geliefde. Een besteld kunstwerk, zo blijkt in de catalogus van de tentoonstelling, van een man die zich expliciet zo wilde laten vereeuwigen met zijn maîtresse.

© Bart Noels

Liefde wordt koopwaar

De tentoonstelling wordt bekroond door een verzameling porselein. De liefdesbrief, de liefdeskus, het wordt verbeeld in lieflijke tafereeltjes. “De liefde werd ook koopwaar. We kregen Chinees porselein aangevoerd met koppeltjes als thema.” Het Europa van het fête galante en de pastorale taferelen werd tegen het einde van de achttiende eeuw een heuse commercie, gepaard met een plaag van kopieën en plagiaat.

Een doek van Goya doet de bezoeker uitgeleide. Opnieuw een dame op een schommel. De Spaanse schilder was geïnspireerd geraakt door de pastorale taferelen en de ‘fêtes galantes’ van zijn Franse tijdgenoten. Het schilderij heeft geen scabreuze connotaties. Of wel? Specialisten breken er hun hoofd op.  Maar ga eens dichter en kijk het hoofdpersonage in de ogen? Op het eind van deze tentoonstelling lijkt alles mogelijk.

Balançoire - F. Goya (© Bart Noels)

Galerie du Temps blijft gratis

Intussen kan het Louvre-Lens terugkijken op drie schitterende jaren. Jean-Luc Martinez is de directeur van het Louvre en blikt tevreden terug op de decentraliseringsoefening van zijn museum. “Dit is één van de weinige musea die geopend zijn in deze eeuw. Wij tellen ons succes niet alleen aan de bezoekerscijfers, maar toch: bijna twee miljoen mensen hebben we hier intussen al over de vloer gekregen. En daarbij tellen we heel veel mensen uit de regio. Dat is de sleutel van het succes. Het museum heeft het imago van de stad veranderd.”

De Belgen en in het bijzonder de Vlamingen vormen de belangrijkste buitenlandse bezoekersgroep. Dat in het museum alles in drie talen te vinden is, is dan ook een sterke keuze die consequent wordt aangehouden.

Terwijl Martinez enthousiast gebaart naar een eeuwenoude collectie, overgekomen uit Parijs, trekt een groep schoolkinderen voorbij. “Zij vormen een kwart van onze bezoekers. Die jongeren moeten we koesteren.” Die doorgedreven strategie om iedereen uit de regio te willen bereiken leidt zelfs tot de mogelijkheid om … verjaardagsfeestjes te organiseren in het Louvre-Lens. “En ook het park is een troef die veel mensen nog ten volle moeten leren ontdekken”, vult Xavier Dectot aan, de directeur van Louvre-Lens.

© Bart Noels

Intussen blijft de Galerie du Temps de blikvanger en publiekstrekker van het museum. De Région heeft onlangs beslist om deze galerij opnieuw een jaar langer gratis te houden. Meer dan tweehonderd stukken uit de rijke collecties van het Louvre in Parijs geven de bezoeker een blik doorheen de kunstgeschiedenis. “We zijn constant bezig met de galerij te vernieuwen”, aldus Martinez, “Zo willen we het museum aantrekkelijk houden voor wie er al eens geweest is.”

Voor de derde verjaardag van het museum is de Galerie aangevuld met "Suzanna baadt" van Tintoret, de Pied-bot van Ribera en een sculptuur van Napoleon I door Lemot. Daarnaast zijn er nog beeldjes uit het Mesopotamische rijk, unieke stukken uit Egypte en prachtige middeleeuwse stukken uit het Oosten uit de Parijse kelders gehaald om in Lens te tonen. Werelderfgoed, op nog geen zestig kilometer van onze regio.

Ook buiten de muren van het museum loopt het stilaan los. Mecenas en miljardair François Pinault opende begin december eindelijk zijn artiestenresidentie, pal in de mijncité. De stichting die naar Pinault genoemd is mocht als eerste gasten een koppel uit New York verwelkomen dat er in alle rust en comfort hedendaagse kunst kan maken.

© Bart Noels

Meer info

De tentoonstelling Dansez, embrassez qui vous voudrez. Fêtes et plaisirs d’amour au siècle de Madame de Pompadour loopt tot eind februari 2016.

Alle info vind je op: www.louvrelens.fr

Tekst en foto’s: Bart Noels

Beelden: © Louvre

Fête Campagnarde - P-A Quillard (©Louvre)

Meer UiT in de metropool

UiT in zuidwest is een realisatie van zuidwest | www.zuidwest.be | alle rechten voorbehouden | UiTPAS gebruiksvoorwaarden | UiTPAS privacybeleid